Onder vrijwel elke gezonde plant in een tuin zit een onzichtbare uitbreiding: een schimmel die de wortels heeft gekoloniseerd en met haar ondergrondse hyfen tot ver buiten de wortelzone reikt. Dit is een mycorrhiza (van het Grieks mykes, schimmel, en rhiza, wortel). Volgens onderzoek van Wageningen University & Research staat circa 90% van de landplanten wereldwijd in mycorrhiza-symbiose. Het is geen exotische uitzondering maar de norm — en het bepaalt mede hoe planten omgaan met droogte, ziekte en voedingsstoffenarmoede.
Wat de schimmel en de plant uitwisselen
Een mycorrhiza is een ruil. De plant levert suikers die ze via fotosynthese maakt — tot 20-30% van wat een boom in een groeiseizoen aan koolhydraten produceert gaat ondergronds, naar haar schimmelpartners. In ruil daarvoor krijgt de plant:
- Fosfor uit de bodem dat onbereikbaar is voor wortelharen — schimmel-hyfen zijn 50 keer dunner en bereiken poriën waar wortels niet komen.
- Stikstof, zink, koper en andere micronutriënten.
- Water uit verdere zones — een mycorrhiza-netwerk vergroot het effectieve worteloppervlak met factor 10 tot 100.
- Bescherming tegen pathogene bodemschimmels doordat de mycorrhiza fysiek concurreert om wortelruimte en signaalstoffen produceert.
Dit is geen vague nature-poetry: de mechanismen zijn meetbaar geïsoleerd in laboratoria van onder andere de Universiteit Utrecht (groep van Toby Kiers) en herhaaldelijk gepubliceerd in toptijdschriften.
Twee hoofdtypen — kennen voor je gaat tuinieren
Twee soorten mycorrhiza domineren in Nederlandse tuinen:
- Arbusculaire mycorrhiza (AM): de schimmel groeit ín de wortelcellen en vormt boomvormige structuurtjes (arbusculen). Komt voor bij circa 80% van de plantensoorten — vrijwel alle vaste planten, kruiden, grassen, fruit, groenten. AM-schimmels behoren tot de Glomeromycota.
- Ectomycorrhiza (EM): de schimmel omhult de wortelpunten met een schede zonder cellen binnen te dringen. Komt vooral voor bij loofbomen als eik, beuk, berk, hazelaar en bij dennen. EM-schimmels zijn vaak grote paddenstoelen — boleten, cantharellen, russula's. De paddenstoel die je in najaar onder een eik vindt is letterlijk de vrucht van het ondergrondse netwerk van die boom.
Niet elke plant doet aan mycorrhiza. Kruisbloemigen (kool, raapzaad, mosterd, judaspenning), amaranthusachtigen (biet, spinazie) en de meeste wateren moerasplanten missen de symbiose vrijwel. Dat heeft consequenties voor vruchtwisseling.
Wat je vooral níet moet doen
Mycorrhiza-netwerken bouwen langzaam op — tien jaar voor een volgroeid bosbodem-netwerk — en kunnen in één seizoen kapot gaan. De vier grootste verstoorders in een tuin:
- Spitten en frezen. Mechanische bodembewerking versnijdt het hyfenetwerk en zet het herstel zes tot twaalf maanden terug. No-dig of broadfork-werken behoudt het netwerk.
- Te veel kunstmest, vooral fosfaat. Wanneer fosfor in overvloed beschikbaar is, stopt de plant met haar suiker-investering — de symbiose wordt verbroken. Een tuin die jarenlang met NPK-kunstmest is gevoed heeft een gehalveerd netwerk.
- Brede chemische middelen. Schimmeldoders (fungiciden) doden niet alleen pathogene schimmels maar ook mycorrhiza. Glyfosaat-houdende herbiciden verstoren het netwerk eveneens.
- Lange braak in volle zon. Een mycorrhiza-schimmel kan niet lang zonder levende wortels. Wie een grote zone na de oogst kaal laat liggen tot in de winter, verliest meetbaar mycorrhiza-massa. Een groenbemester (gele mosterd is alleen niet ideaal — kruisbloemig — beter winterrogge of phacelia) houdt het netwerk in leven.
Mycorrhiza-pakjes uit het tuincentrum: wel of niet?
In tuincentra worden inenting-poeders aangeboden onder namen als 'mycorrhiza-booster'. De meta-analyses, waaronder een groot werk van Hijri et al. (2016) en latere replicaties, laten een gemengd beeld zien. Bij ernstig verstoorde grond (nieuwbouwgrond, oude landbouwgrond, gestoomde potgrond) kan een goed product met inheemse soorten effect hebben. Op gezonde tuingrond is het meestal weggegooid geld: de inheemse schimmels overheersen vrijwel onmiddellijk de geïntroduceerde stammen.
Effectiever dan een poeder kopen is een mycorrhiza-bron in eigen tuin kweken: een randje grond rond een gevestigde haag of fruitboom is vol mycorrhiza, en je kunt een handvol zo verplaatsen naar een nieuwe plantkuil als 'starterskolonie'.
Wat je deze week kunt doen
Stop met spitten waar mogelijk — een mulchpakket houdt grond zacht zonder mechanische verstoring. Vervang in elk geval het rondje rond gevoelige planten (rozen, fruit, vaste planten) door no-dig. Strooi geen kunstmest meer maar werk zelfgemaakte compost in de bovenste 5 cm. Plant minstens één boom of struik (eik, hazelaar, berk) als ectomycorrhiza-anker. Wie wil zien wat er gebeurt: in de herfst, na een vochtige week, kun je onder een gevestigde haag of boom paddenstoelen tellen — elk is een vrucht van het ondergrondse netwerk dat jouw tuin draagt.