Wie aan noten denkt, denkt aan mediterrane heuvels en Californische plantages. Maar loop in oktober door een willekeurig Nederlands park en kijk eens naar de grond: walnoten, hazelnoten, tamme kastanjes — ze liggen er voor het oprapen. Letterlijk. Nederland is een notenbomenland, alleen weten we het niet meer. Tot nu.
Waarom notenbomen in de tuin?
Een notenboom is een investering in de toekomst. De eerste jaren valt er weinig te oogsten, maar na vijf tot tien jaar produceert een volwassen walnoot jaarlijks 30 tot 50 kg noten. Dat is genoeg om een heel jaar door van eigen noten te eten. Daarnaast zijn notenbomen prachtige landschapsbomen: schaduwgevend in de zomer, met fraaie herfstkleuren en een imposante gestalte.
Walnoot: de koning
De walnoot (Juglans regia) is al sinds de Romeinse tijd in de Lage Landen aanwezig. Volwassen bomen kunnen 25 meter hoog worden en 200 jaar oud — het is dus geen boom voor een stadstuin, maar perfect voor een grotere tuin of landelijk perceel.
Plant een walnoot op een beschutte, zonnige plek. De boom is winterhard, maar late voorjaarsvorst kan de bloesem beschadigen en een heel oogstjaar kosten. Kies een laat uitlopend ras om dit risico te beperken.
Rassen voor Nederland
- Broadview — zelfbestuivend, laat uitlopend, betrouwbare drager
- Buccaneer — compacter dan de soort, geschikt voor middelgrote tuinen
- Mars — uitstekende smaak, vrij kleine boom, goede vorstresistentie
Hazelnoot: compact en productief
De hazelnoot (Corylus avellana) is de ideale notenboom voor kleinere tuinen. Als struik blijft hij beheersbaar op 3-5 meter hoogte, en hij produceert al na drie tot vier jaar de eerste noten. De hazelaar is inheems in Nederland en ecologisch zeer waardevol: de vroege katjes zijn een van de eerste voedselbronnen voor bijen in het voorjaar.
Plant altijd minimaal twee verschillende rassen voor kruisbestuiving — een enkele hazelaar produceert nauwelijks noten. De bestuiving gebeurt door de wind, in januari of februari, lang voordat de bladeren verschijnen.
Rassen
- Cosford — dunne schaal, rijke smaak, goede bestuiver
- Gunslebert — grote noten, krachtige groeier
- Rode Zellernoot — decoratief rood blad, goede nootproductie
Tamme kastanje: de vergeten voedselgigant
De tamme kastanje (Castanea sativa) — niet te verwarren met de paardenkastanje die oneetbaar is — was eeuwenlang een basisvoedsel in Europa. Kastanjemeel verving tarwe, geroosterde kastanjes waren de wintersnack bij uitstek. De boom doet het goed op de zandgronden van Brabant, Gelderland en Limburg. Op zware kleigrond is hij minder op zijn gemak.
Een tamme kastanje wordt enorm: tot 30 meter hoog met een stam die bij oude exemplaren 10 meter in omtrek kan meten. Plan dus ruim. De boom heeft een lange, warme zomer nodig om de kastanjes volledig te laten rijpen — in het noorden van Nederland lukt dit niet altijd.
Amandel: verrassend mogelijk
De amandel (Prunus dulcis) wordt doorgaans niet met Nederland geassocieerd, maar winterharde rassen overleven prima in ons klimaat. Het probleem zit hem in de vroege bloei — februari of maart — waardoor de bloemen regelmatig door late vorst worden verwoest. Plant een amandel tegen een beschutte zuidmuur voor de beste kans op succes.
Het ras Robijn is specifiek geselecteerd voor het Noord-Europese klimaat: laat bloeiend, zelfbestuivend en redelijk betrouwbaar in de productie.
Planten en verzorgen
Plant notenbomen bij voorkeur in de herfst (november-december) wanneer ze in winterrust zijn. Graaf een ruim plantgat, minstens twee keer zo breed als de wortelkluit. Meng de uitgegraven grond met compost maar gebruik geen kunstmest — de meeste notenbomen zijn gevoelig voor overvoeding en groeien dan te snel, wat zwak hout oplevert.
De eerste drie jaar na het planten is water geven bij droogte essentieel. Daarna zijn notenbomen opmerkelijk zelfredzaam: de diepe penwortel bereikt grondwater dat voor andere planten onbereikbaar is.
Oogsten en verwerken
Noten zijn rijp als ze vanzelf van de boom vallen. Raap ze snel op — noten die te lang op natte grond liggen, schimmelen. Verwijder de groene bolster van walnoten (draag handschoenen, de vloeistof kleurt hardnekkig bruin) en leg ze in een enkele laag op een droge, luchtige plek om te drogen.
Goed gedroogde walnoten en hazelnoten zijn bij kamertemperatuur drie tot zes maanden houdbaar, in de koelkast tot een jaar, en in de vriezer nog langer. Tamme kastanjes zijn veel beperkter houdbaar: bewaar ze in de koelkast en verwerk ze binnen een maand.
Notenbomen en biodiversiteit
Een notenboom is een ecosysteem op zich. Eekhoorns, muizen en gaaien verzamelen en verstoppen noten — en vergeten er genoeg om nieuwe bomen te laten kiemen. Mezen en boomklevers eten de insecten die op de bomen leven. De bladval verrijkt de bodem met mineralen. Een volwassen notenboom ondersteunt tientallen soorten en draagt bij aan een veerkrachtig, biodivers tuinecosysteem.
Plant dit najaar een notenboom. Over tien jaar staan je kleinkinderen onder zijn kruin noten te rapen — en dat is precies het soort erfenis waar een tuin voor bedoeld is.