Er zijn weinig onderwerpen in de tuinwereld waar mensen zo van schrikken als dit. Menselijke uitwerpselen in je tuin? Dat is toch smerig, gevaarlijk en verboden? Nou — het antwoord op alle drie is genuanceerder dan je denkt. Laten we het taboe even doorbreken en kijken wat de wetenschap, de wet en de praktijk zeggen.
Een korte geschiedenis
Het gebruik van menselijke ontlasting als meststof is zo oud als de landbouw zelf. In China en Japan werd nachtgrond — de inhoud van nachtemers — eeuwenlang zorgvuldig verzameld en gecomposteerd voor gebruik op akkers. De Japanse term shimogoe (menselijke mest) was zo waardevol dat er een levendige handel in bestond. De praktijk voedde miljoenen mensen zonder kunstmest.
In Europa ging het anders. Met de komst van het watercloset in de negentiende eeuw verdween menselijke mest uit de kringloop. Sindsdien spoelen we onze voedingsstoffen weg met drinkwater — een systeem dat sanitair gezien briljant is, maar ecologisch gezien absurd: we gebruiken zuiver drinkwater om waardevolle nutriënten naar rioolzuiveringsinstallaties te transporteren, waar ze met veel energie worden verwijderd.
Wat zit er in menselijke ontlasting?
Vanuit landbouwkundig oogpunt is menselijke feces verrassend waardevol. Per persoon per jaar produceren we zo'n 50 kilogram feces en 500 liter urine. Daarin zit:
- Circa 4,5 kg stikstof (voornamelijk in urine)
- Circa 0,6 kg fosfor
- Circa 1,2 kg kalium
- Plus calcium, magnesium, sporenelementen en veel organisch materiaal
Genoeg om ruwweg 200-400 vierkante meter moestuin te bemesten. We spoelen het weg, en kopen vervolgens mest bij het tuincentrum. De ironie mag duidelijk zijn.
Hoe werkt een composttoilet?
Een composttoilet (ook wel droogtoilet) scheidt feces van urine — of verwerkt ze samen — zonder spoelwater. Het basisprincipe is simpel: na elke toiletgang voeg je een laag koolstofrijk materiaal toe (zaagsel, kokosvezel, stro) dat vocht absorbeert, geur voorkomt en de C/N-verhouding optimaliseert voor compostering.
Er bestaan ruwweg twee systemen:
- Batch-systeem: je vult een container, sluit hem af als hij vol is en laat hem minimaal twaalf maanden composteren terwijl je een tweede container gebruikt. Dit is het systeem dat Joseph Jenkins beschreef in zijn invloedrijke boek The Humanure Handbook.
- Continue systemen: commerciële composttoiletten van merken als Separett of Nature's Head scheiden urine en feces en hebben soms een ingebouwd mengmechanisme. Ze zijn compacter maar duurder.
Is het hygiënisch?
Dit is de kernvraag, en terecht. Menselijke ontlasting kan pathogenen bevatten: bacteriën (Salmonella, E. coli), virussen (hepatitis A), wormeieren (Ascaris) en protozoën (Giardia). Deze moeten worden gedood voordat het materiaal veilig is voor gebruik in de tuin.
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) publiceerde in 2006 richtlijnen voor veilig hergebruik van menselijke excreta. De kern:
- Thermofiele compostering (boven 55 °C gedurende meerdere dagen) doodt vrijwel alle pathogenen.
- Lange compostering (minimaal twaalf maanden bij lagere temperaturen) is eveneens effectief, mits het materiaal goed gemengd en vochtig gehouden wordt.
- Urine is in principe steriel bij gezonde personen en kan na zes maanden opslag onverdund of verdund (1:8 met water) worden gebruikt als meststof.
In de praktijk betekent dit: als je het goed doet — voldoende tijd, voldoende temperatuur, voldoende koolstofmateriaal — is het eindproduct hygiënisch vergelijkbaar met gewone compost. Doe je het slordig, dan loop je risico's. Zorgvuldigheid is hier het sleutelwoord.
Wat zegt de wet?
In Nederland is het gebruik van een composttoilet in je eigen tuin niet expliciet verboden, maar ook niet expliciet geregeld. De Meststoffenwet regelt het gebruik van meststoffen en is primair gericht op de landbouw. Voor particulier gebruik in eigen tuin bevindt humanure zich in een grijs gebied. Je mag het niet verkopen of afvoeren als meststof, maar gebruik op eigen terrein wordt doorgaans gedoogd zolang er geen overlast is.
Voor nieuwbouw is een aansluiting op het riool wettelijk verplicht. Een composttoilet kan wel als aanvulling dienen — bijvoorbeeld in een tuinhuisje of volkstuin — maar niet als vervanging van de riolering in een woning.
Praktische tips voor beginners
- Begin met urine. Een simpel urinescheidend systeem is het makkelijkst en minst beladen. Urine verdund met water (1:8) is een krachtige stikstofmeststof die je direct op de grond kunt gieten.
- Gebruik voldoende koolstofmateriaal. Zaagsel van onbehandeld hout is ideaal. Reken op één volume feces op twee volumes zaagsel.
- Composteer apart. Meng humanure niet met je reguliere composthoop. Houd een apart compostvat met duidelijke markering.
- Wacht lang genoeg. Minimaal een jaar, liefst twee. Geduld is hier geen luxe maar een hygiënevereiste.
- Gebruik het product op fruitbomen en sierplanten, niet op bladgroenten die je rauw eet. Dat is een extra veiligheidsmarge.
Taboe of toekomst?
In een wereld met eindig fosfor (fosfaatvoorraden raken uitgeput rond 2070 volgens sommige schattingen), toenemende waterschaarste en groeiende aandacht voor kringlooplandbouw, is het onzinnig om menselijke voedingsstoffen weg te spoelen. Scandinavische landen lopen voorop: in Zweden zijn urinescheidende toiletten in sommige eco-wijken standaard. In Nederland groeit de interesse langzaam, vooral op volkstuincomplexen en bij off-grid initiatieven.
Is een composttoilet voor iedereen? Nee. Is het iets om zonder nadenken te doen? Zeker niet. Maar is het taboe terecht? Ook niet. Met kennis, zorgvuldigheid en geduld is humanure composteren een logische stap in een circulair tuiniersbestaan. Het is niet vies — het is eigenlijk het tegenovergestelde: het is het sluiten van een kringloop die we anderhalve eeuw geleden onnodig hebben doorbroken.