Charles Darwin's laatste boek, The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms (1881), was geheel aan regenwormen gewijd. Hij berekende dat regenwormen jaarlijks circa 2,5 cm grond via hun darmen omzetten — een herwerk van de hele bovenlaag in tien tot twintig jaar. Latere metingen van Wageningen UR en het Louis Bolk Instituut bevestigen Darwin's orde van grootte. Een gezonde Nederlandse tuingrond herbergt 100 tot 400 regenwormen per vierkante meter, samen 50-200 gram biomassa, en die produceren per dag hun eigen lichaamsgewicht aan vermorzelde, geënzymeerde, microbieel verrijkte uitwerpselen.
Welke wormen zitten in een Nederlandse tuin
Alleen al in Nederland onderscheiden we volgens de soortendatabase van Naturalis circa 25 regenwormsoorten. Voor tuingrond drie functionele groepen:
- Strooiselbewoners (epigeisch): leven in de bovenste 5 cm, in compost- en bladhopen. Eisenia fetida (rode mestworm) en Eisenia andrei zijn de soorten in compostbakken.
- Verticale gravers (anekisch): maken permanente verticale tunnels tot 2 meter diepte. Lumbricus terrestris (gewone regenworm) is de bekendste — ook de soort die 's nachts blad de tunnel intrekt en 's ochtends als 'kleine hoopjes' herkenbaar is.
- Horizontale gravers (endogeisch): leven in de bovenste 30-50 cm en maken tijdelijke horizontale gangen. Aporrectodea caliginosa en Aporrectodea rosea zijn de talrijkste — vooral in graslanden en moestuinen.
Een rijke tuingrond herbergt soorten uit alle drie de groepen. Een verarmde tuingrond — overlandbouwd, jaarlijks gespit, kunstmest-gevoerd — heeft vaak alleen nog endogeische types over.
Wat regenwormen voor je doen
- Bioturbatie. Ze mengen continu organisch materiaal van het oppervlak naar diepere lagen, en mineraal materiaal van diep naar boven. Een bodem zonder bioturbatie verschraalt aan de oppervlakte.
- Beluchting. Een netwerk van wormgangen geeft een bodem 30-50% van haar verticale doorlatendheid. Regenwater zinkt sneller weg, plantenwortels groeien gemakkelijker omlaag.
- Voedingsstoffenrijke uitwerpselen. Wormcastings (de uitwerpselen) bevatten volgens metingen van Cornell University tot vijf keer meer beschikbare stikstof, zeven keer meer fosfor en elf keer meer kalium dan omringende grond.
- Aggregatievorming. Schimmelhyfen en bacteriële slijmstoffen in de wormdarm 'lijmen' bodemdeeltjes tot stabiele 1-3 mm korrels — de basis van een goede bodemstructuur.
- Plagenremming. Studies van Louis Bolk Instituut tonen dat tuinen met hogere wormdichtheden gemiddeld minder schade door wortelaaltjes, schimmel- en bacterieziekten ondervinden — vermoedelijk door een combinatie van fysisch verstoringseffect en microbieel-evenwicht.
Hoe je wormen verliest
Een paar tuinhandelingen schaden direct het wormenbestand:
- Spitten en frezen. Mechanische bodembewerking versnijdt wormen letterlijk. Een rotorhakfrees kan in één rondje 30-60% van de aanwezige wormen doden. Spitten met een schop is iets minder dodelijk maar nog steeds een verstoring.
- Kalkbemesting in te hoge dosis. Een directe pH-shock van 5,5 naar 7,5 in één seizoen drijft wormen weg. Kalk doseren in maximaal 100 g/m² per jaar.
- Insectengif. Carbaryl (in tuincentra niet meer toegestaan) en sommige neonicotinoïden zijn dodelijk voor wormen. Glyfosaat verstoort hun voortplanting (Springett & Gray, 1992-onderzoek herbevestigd in 2018).
- Vers paardenmest in dikke laag. De anaerobe ontleding produceert ammoniak die wormen verdrijft. Eerst composteren of in dunne laag inwerken.
- Permanent kale grond. Wormen hebben oppervlakkig organisch materiaal nodig om te eten en als bescherming tegen uitdroging. Een bed dat van oktober tot april kaal ligt verliest 40-60% van zijn wormenstand.
Hoe je wormen wint
- Mulch alle bodem. 5 cm versnipperd blad of houtsnippers maandenlang voedt epigeische en anekische wormen direct.
- Stop met spitten. No-dig of broadfork-werken behoudt het complete netwerk.
- Voeg compost in dunne lagen toe. 1-2 cm bovenop, niet ingewerkt — wormen halen het zelf naar binnen.
- Plant doorgroeisoorten die levende wortels in de grond houden. Grasranden, klaverstroken, vaste planten in plaats van eenjarige rotaties.
- Maak een eigen vermicompostbak in de bijkeuken of garage. Zie ons artikel over wormencomposteren voor de details.
De spadetest — vijf minuten zien wat er onder de grond gebeurt
Steek één spade in je moestuin- of borderbodem (najaar of voorjaar, vochtig weer). Til de kluit op een laken of plastic. Tel zichtbare wormen.
- Minder dan 5 wormen per spade: armzalig. Bodem is verstoord, te dicht of te kunstmestrijk.
- 5-10 wormen: redelijk, ruimte voor verbetering.
- 10-30 wormen: goede tuingrond.
- Boven 30 wormen: uitstekend — een levende, aerobe, productieve bodem.
Doe deze test elk najaar in dezelfde plek en je leest de evolutie van je tuin af. Wie no-dig en mulch consequent toepast ziet over drie tot vijf jaar verviervoudiging van het aantal.
Wat je deze week kunt doen
Doe vandaag een spadetest in je moestuin. Mulch alle kale grond met 5 cm versnipperd blad of houtsnippers. Beëindig elk spit-werk in je vaste-plant-borders deze maand definitief. Bouw, als je dat nog niet hebt, een houten compostbak achter de schuur waar tuinafval en keukenresten naartoe gaan — binnen drie maanden vinden de eerste rode mestwormen uit zichzelf de weg. Wie wil weten welke soorten in zijn tuin leven kan via Soortenbank Nederland en de werkgroep Bodemleven van EIS foto's of beschrijvingen indienen voor determinatie.