Een composthoek is meer dan een hoek met afval — het is het zenuwcentrum van een ecologische tuin. Een goed werkende composthoek met drie bakken (vers, rijpend, klaar) verwerkt al het tuin- en keukenafval tot bodemverbeteraar terwijl een eigen ecosysteem ontstaat van mestkeverlarven, pissebedden, regenwormen en miljarden micro-organismen. De drie sleutels: voldoende volume, de juiste verhouding tussen bruin en groen materiaal, en regelmatig omzetten.
Het drie-bakken-systeem
Eén composthoop werkt slecht omdat verse en rijpe materialen door elkaar lopen. Drie bakken naast elkaar lossen dat op:
- Bak 1 — vers: hier komt al het nieuwe materiaal in. Tuinafval, keukenresten, bladafval. Deze bak vult zich het hele jaar door.
- Bak 2 — rijpend: een tot drie maanden oud materiaal dat al deels verteerd is. Hier vindt de thermofiele fase plaats, hier zit het meeste leven.
- Bak 3 — klaar: rijpe compost, donkerbruin, naar bosgrond ruikend, klaar voor gebruik. Wordt geleegd in voorjaar en zomer.
Bij het keren — om de twee tot vier weken — verschuift het materiaal: bak 1 leeg in bak 2, bak 2 leeg in bak 3. Zo doorloopt elk schepje afval het hele proces in stappen.
De C:N-verhouding: bruin en groen
Het belangrijkste chemische principe is de koolstof-stikstof-verhouding. Micro-organismen werken het best bij een verhouding van ongeveer 30:1 — dertig delen koolstof op één deel stikstof. Praktisch vertaald: ongeveer twee tot drie volumes bruin (koolstofrijk) materiaal op één volume groen (stikstofrijk).
Bruin materiaal (koolstofrijk)
- Herfstbladeren — C:N rond 60:1
- Stro en hooi — C:N rond 80:1
- Kartonstukjes en gescheurd ongebleekt papier — C:N rond 350:1
- Houtsnippers fijn — C:N rond 400:1, gebruik spaarzaam
- Houtige plantenstengels gehakseld
Groen materiaal (stikstofrijk)
- Vers grasmaaisel — C:N rond 15:1, nooit dik opbrengen
- Groente- en fruitresten — C:N rond 20:1
- Koffiedik en theezakjes (papier)
- Brandnetels — C:N rond 10:1, beste compostactivator
- Verse mest van kippen of paarden — krachtige stikstofbron
Thermofiel versus koud composteren
Bij voldoende volume — minimaal 1 m³ — en de juiste C:N-verhouding warmt een composthoop op tot 60 tot 70°C door de stofwisseling van thermofiele bacteriën. Deze warme fase doodt de meeste onkruidzaden en pathogenen, en versnelt de compostering enorm. Een goed beheerde warme hoop levert in drie tot vier maanden bruikbare compost.
Koud composteren werkt ook, maar trager. Een kleinere stapel of een onevenwichtige mix bereikt nooit thermofiele temperaturen en draait op pissebedden, springstaarten en regenwormen. Het resultaat is even goed, maar duurt acht tot twaalf maanden. Voor de meeste tuinen volstaat dat — niet elke tuin produceert genoeg materiaal voor een echte warme hoop.
Wat wel en niet erin
Vrijwel alles wat ooit geleefd heeft, kan op de hoop. De uitzonderingen zijn beperkt maar belangrijk:
- Geen vlees, vis of zuivel: trekt ratten en andere ongedierte aan
- Geen citrusschillen in grote hoeveelheden: ze verzuren de hoop en breken traag af. Een schil hier en daar mag
- Geen gekookt voedsel: trekt eveneens ratten aan
- Geen zaaiend onkruid tenzij de hoop thermofiel werkt (boven 55°C)
- Geen zieke planten: schimmels overleven het composteringsproces vaak
- Geen kattenpoep of hondenpoep: kunnen toxoplasma- en lintwormeitjes bevatten
Bewoners van het composthart
Een rijpe composthoop is een eigen ecosysteem. Dat is geen ongedierte, dat is functie:
- Compostwormen (Eisenia fetida) verschijnen vanzelf in de afkoelfase en vermijnen het materiaal
- Pissebedden breken houtige resten af
- Mestkever-larven (Geotrupes stercorarius) komen op verse mestresten af
- Springstaarten, miljoenen per liter, zijn onmisbare schimmel-eters
- Roofmijten houden eventuele vliegjes-uitbraken in toom
- Regelmatig is een ringslang, egel of muis op zoek naar warmte en prooi
Volgens het NIOO-KNAW bevat één gram rijpe compost meer micro-organismen dan er mensen op aarde leven. Die micro-organismen zijn de basis van bodemvruchtbaarheid — meer nog dan de mineralen in het eindproduct.
Volume, locatie en tempo
Een werkende hoop heeft minimaal 1 m³ volume per bak. Kleiner werkt, maar bereikt nooit thermofiele temperaturen. Plaats de bakken op de blote grond, niet op tegels — zo kunnen wormen en bodemleven heen en weer migreren. Half-beschaduwde plek, beschermd tegen extreem zonnige plekken die de hoop uitdrogen. Een eenvoudig deksel of zeil dekt de hoop af tegen overmatige regen, maar laat lucht door.
Het hele proces — van vers afval tot bruikbare compost — duurt zes tot twaalf maanden afhankelijk van temperatuur, volume en omzettempo. Eén of twee keer per maand omzetten halveert die tijd. Wie geduld heeft en zelden omzet, krijgt na een jaar evengoed prachtige compost — alleen wat trager.
