Fruitbomen snoeien (na bladval)
Vormsnoei en uitlichten. Verwijder dode/kruisende takken, vorm hartig open. Niet bij vorst < -5°C — sapstroom kan beschadigen.
Seizoenskalender
Herfst
Tuin in November
De donkere maand. Vorst kondigt zich aan, de meeste loofbomen zijn kaal, en de tuin lijkt klaar voor de winter. Toch is november een werkmaand — boomsnoei, vorstbescherming en wintervoer zijn topprioriteit.
Tuintaken (8)
Wat staat er deze maand op de planning in de ecotuin.
Rozen en vorstgevoelige planten beschermen
Mulch (10cm dik) rond stam, vlies of dennentakken bij struikrozen. Aansluiten kan na eerste echte vorst.
Nestkasten schoonmaken
Open de kast, verwijder oud nestmateriaal, klop binnenkant uit, ontsmet met heet water (geen chemicaliën). Klaar voor volgend voorjaar.
Vetbollen en vogelvoer ophangen
Vanaf nu dagelijks aanvullen. Zonnebloempitten, hennepzaad en gemengd. Plaats verspreid over tuin om concurrentie te verminderen.
Wintergroenten oogsten
Spruiten zoeter ná vorst (zetmeel naar suiker), boerenkool idem. Winterwortel, pastinaak — uitsteken en bewaren in zand of kuil.
Composthoop afdekken
Dekzeil of dik kartonlaag — voorkomt uitspoelen voedingsstoffen door winterregens. Niet luchtdicht, anders rotting in plaats van compostering.
Paden en gazon onderhouden
Bladeren vegen op paden (slipgevaar), op gazon harken (te dik blad smoort gras). Gazon liefst kort de winter in (3-4cm).
Tuinhuisje en gereedschap winterklaar
Tuinslangen leeglopen en binnen, motoren leegrijden, accugereedschap binnenshuis bewaren bij vorst.
Biodiversiteit (3)
Concrete acties voor het ondersteunen van vogels, insecten en andere tuinbewoners.
Egels NIET storen
Heg-onderdoorgang vrij houden, geen tuingebruik op overdag. Wakkere egel in november = noodgeval — die heeft geen vetreserves.
Vleermuisplekken intact
Holle bomen, kelder-aansluiting, schuren — niet wijzigen tussen oktober en april. Verstoring tijdens winterslaap is dodelijk.
Wintervogel-strategie
Trekvogels (kramsvogels, koperwieken, kleine zwanen) komen aan. Lijsterbes-, meidoorn-, vuurdoorn-bessen zijn nu hun hoofdvoer.
Dieren te spotten (4)
Wat zie en hoor je deze maand in de Nederlandse tuin.
Roodborst
Plus Scandinavische gasten — twee maal zo veel als in zomer. Zingt sub-zacht ook in november.
Meer over roodborst →Koolmees
Mengt zich bij groepen pimpelmezen, staartmezen — gemengd zwermen voor veiligheid.
Meer over koolmees →Specht
Hakt nu serieuze winterholten. Geluid van pikken op dood hout draagt ver.
Meer over specht →Mol
Verse hopen verraden actie ondergronds. Mol slaapt niet in winter — graaft door op zoek naar wormen.
Meer over mol →In bloei deze maand (1)
Wilde planten die in November bloeien — uit de Plantenwijzer.
Fenologische tekenen (3)
Natuurgebeurtenissen die het ritme van deze maand markeren.
Eerste echte vorst (-5°C)
Bevriest waterleidingen, dekt vijvers met dunne ijslaag. Markeert overgang naar fysiologische winter voor planten en dieren.
Sint-Maarten 11 november
11 novemberVolkswijsheid: na Sint-Maarten echte winterperiode. Lampions en vuurkorven herhalen oeroud licht-tegen-donker-thema.
Volle bladval
Eik en beuk laten als laatsten los. Hun bladeren zijn taaier en blijven vaak hangen tot voorjaar.
Oogst deze maand
Wat kun je nu uit de moestuin halen?
SpruitjesBoerenkoolWinterwortelPastinaakKnolselderijVeldslaWitlof (wortelopslag)Laatste appels (bewaarrassen)
Voor wat je nu kunt zaaien en wanneer: Zaaikalender November →
Tip van de maand
Laat zoveel mogelijk staan — uitgebloeide stengels, bladhopen, takkenrillen. Ze lijken slordig, maar zijn de basis van waarop volgend voorjaar leven uitbreekt.
Reflectie
Wat november je leert over ecotuinieren.
November vraagt om geloof in onzichtbare processen. De tuin oogt grijs en kaal, en toch gebeurt er ongelooflijk veel: schimmel-mycelium ontvouwt onder de bladlaag, regenwormen mixen koolstof in de aarde, vogels uit Rusland komen aan, vleermuizen klampen zich aan zoldermuren. Een ecotuin in november is nooit dood — alleen onzichtbaar werkend. Deze maand leert om vertrouwen te hebben in wat je niet ziet. Ons cultuurlijke beeld van "netjes opgeruimd" is precies het tegenovergestelde van wat de natuur in november nodig heeft. Stop met opruimen, begin met loslaten.