Volgens RAVON, het kennisinstituut voor reptielen, amfibieën en vissen, telt Nederland zestien inheemse amfibieënsoorten. Allemaal zijn ze beschermd onder de Wet natuurbescherming. Bijna de helft staat op de Rode Lijst, hoofdoorzaken: verlies van overwinteringsplekken, verdroging, verkeer en pesticidengebruik. Vier van die zestien soorten kunnen ook in stedelijke en woonwijktuinen voorkomen — als de tuin de juiste micro-elementen biedt.
De vier waarschijnlijke tuinbezoekers
- Gewone pad (Bufo bufo) — onze grootste pad, droogtetolerant, leeft vooral op het land en bezoekt water alleen in maart-april om eiersnoeren te leggen.
- Bruine kikker (Rana temporaria) — de echte tuin- en boskikker. Volwassen dieren wonen aan land in vochtige struwelen; in maart leggen ze klompen eitjes in ondiep water.
- Kleine watersalamander (Lissotriton vulgaris) — opvallend voorkomend in tuinen met een goede vijver en omliggende dekking. Mannetjes ontwikkelen in het voorjaar een prachtige rugkam.
- Groene kikker / poelkikker (Pelophylax-complex) — vooral aanwezig waar grotere vijvers en sloten liggen, kwakt luid in mei-juni.
Veel zeldzamer maar wel mogelijk in dorps- of buitentuinen: de alpenwatersalamander (Ichthyosaura alpestris) en in zuidelijk Nederland soms de vroedmeesterpad. RAVON registreert tuinwaarnemingen via Telmee.nl.
Het misverstand: amfibieën leven aan land
De grootste tuinmaatschappij-fout is denken dat een amfibie een 'watergebonden dier' is. Dat klopt voor de larven (kikkervisjes, salamanderlarven), maar volwassen padden en kikkers brengen tien tot elf maanden van het jaar op het land door. De gewone pad leeft het hele jaar op land en zwemt slechts één tot twee weken naar het water voor de paartijd. Een tuin met alleen een vijver maar zonder landhabitat is voor amfibieën ongeveer wat een toilet zonder huis is voor een mens.
Vier elementen voor een amfibieën-tuin
1. Stenen, hout en bladlagen
Volwassen padden en kikkers verbergen zich overdag onder steenstapels, oude tegels, dood hout en dichte bladpakketten. Een steenstapel van 50×50×30 cm in een vochtige hoek is in een week bewoond. Houd één hoek van de tuin met afgevallen blad onaangeraakt — ook in oktober en november. RAVON noemt dit type plek een 'paddenhotel'.
2. Vorstvrije winterschuilplek
Amfibieën zijn ectotherm en moeten de winter ondergedoken doorbrengen. Padden graven zich circa 30-50 cm in zachte, niet-bevriezende grond, of overwinteren in een bestaande holte (steen, hoop, takkenril). Bruine kikkers overwinteren vaak op de bodem van een vijver met diepe zone. Salamanders verbergen zich in vochtige holtes onder hout of stenen. Kritisch is een vorstvrije plek waar geen water kan binnendringen: een ondergrondse compostbak, een ingegraven kruik, of een 'paddenhotel' van stapelstenen met aardelaag eroverheen.
3. Doorgang naar de buurtuin
Vrijwel alle amfibieën leggen jaarlijks meters tot honderden meters af tussen overwinterings- en voortplantingsplekken. Een schutting tot op de grond is een dood einde. Een opening van 5 cm hoog × 10 cm breed aan een hoek van de schutting volstaat voor padden, kikkers én egels. Werk samen met de buren als ze ook een tuin hebben — een aaneengesloten ecologisch netwerk werkt veel beter dan losse eilanden.
4. Een ondiepe overwinteringsplek bij water
Voor bruine kikker en kleine watersalamander is een vijver met een diep punt van minstens 80 cm en een geleidelijke oever cruciaal. Steile kanten zijn een dood einde — letterlijk: padden raken te vermoeid om eruit te klimmen.
Wat amfibieën uit een tuin verdrijft
- Slakkengif (metaldehyde of ferrofosfaat). Padden eten slakken — gevergiftigde slakken doden padden. Geen uitzonderingen.
- Robotmaaiers in de schemering. Bruine kikkers en jonge padden zijn dan actief. Beperk maaitijden tot midden op de dag.
- Vijver met goudvissen. Vissen eten zowel kikkereitjes, larven als jonge salamanders. Een visserend vijver is geen amfibiebiotoop.
- Steile betonnen vijverranden. Verdrinkingsval. Zorg voor een uitklimpunt — een schuine plank, een rij stenen — als de vijver al bestaat.
- Strikte tuincosmetica. Padden mijden tuinen zonder schuilplek; salamanders verdwijnen uit tuinen zonder dekking.
Geluid en gedrag — wat hoor je en wanneer
Voorkomende geluiden door het seizoen:
- Eind februari-maart: gewone pad migreert massaal naar voortplantingswater. Mannetjes 'piepen' kort.
- Maart-april: bruine kikker kwaakt diepe, gemoedelijke kreunjes uit het water. Hoor je goed bij avondtemperatuur boven 8 °C.
- April-mei: kleine watersalamander rits in het water. Lastig te zien zonder zaklamp na zonsondergang.
- Mei-juli: groene kikker kwakt luid en aanhoudend bij warm weer.
Wat je deze week kunt doen
Maak een hoek van je tuin onbruikbaar voor robotmaaiers en stop alle slakkengif. Bouw een steenstapel van 50 cm hoogte in vochtige schaduw. Maak één 5-cm-doorgang onder de schutting, zo mogelijk in afstemming met de buren. Als je een vijver hebt: controleer of de oever ergens flauw genoeg is voor een pad om uit te kruipen. Tuinen die binnen drie jaar bruine kikkers en padden tellen kunnen meedoen aan de jaarlijkse Paddentrek-monitoring van RAVON — een citizen-science-project dat helpt te begrijpen waar amfibieën nog veilig migreren en waar ze het verkeer niet halen.