Nederland heeft ongeveer 50 dagvlindersoorten, maar volgens De Vlinderstichting komen er ruim 2400 soorten nachtvlinders voor. Deze nachtactieve insecten vormen een hoeksteen van het ecosysteem: nachtvlinders zijn na de tweekleppige bijen de grootste groep bestuivers, en hun rupsen voeden bijna elk vogeltje dat in voorjaar jongen krijgt. Toch krijgen ze in tuinontwerp vrijwel nooit aandacht.
De rupsenrekening van een koolmees
Een paartje koolmezen (Parus major) voert tijdens het broedseizoen volgens schattingen van Sovon Vogelonderzoek 6000 tot 9000 rupsen aan zijn jongen. Het overgrote deel daarvan zijn rupsen van nachtvlinders — de winterwormruppen van de wintervlinder (Operophtera brumata) voorop, gevolgd door eikenbladrollers en talloze uilvlinders. Geen rupsen, geen jonge mezen. Een tuin zonder nachtvlinders is dus ook een tuin zonder zangvogels in het voorjaar.
Veel nachtvlindersoorten zijn bovendien gespecialiseerd: de iepenpage (Satyrium w-album) is alleen op iep te vinden, de lindeperen (Mimas tiliae) op linde, en het ringelrupsje (Malacosoma neustria) op meidoorn en sleedoorn. Inheemse loofbomen en struiken zijn dus de motor onder dit hele systeem.
Lichtvervuiling — de grootste tuinfactor
Nachtvlinders gebruiken het maan- en sterrenlicht als kompas. Buitenlampen, tuinverlichting, terraslampen en LED-strips brengen dat kompas in de war. Studies van Wageningen UR en de Stichting LichtopNatuur tonen aan dat witte LED-verlichting tot 40% meer nachtvlinders aantrekt dan oude gele natriumlampen — niet om bestoven te worden, maar om er rond te cirkelen tot uitputting of predatie.
De grootste ingreep die je vanavond kunt doen voor je nachtvlinders is daarom het licht uitdoen. Als verlichting onvermijdelijk is:
- Kies amberkleurige LED's (≤ 2200 K) — die zijn aantoonbaar minder aantrekkelijk voor insecten dan koudwit licht.
- Gebruik bewegingssensoren in plaats van permanent licht. Een lamp die alleen brandt als er iemand op het pad loopt verstoort weinig.
- Richt het licht naar beneden en schermd het van bovenaf af zodat het niet in de boomkronen valt.
- Vermijd uplighters die struiken of bomen 's nachts aanlichten — esthetisch fraai, ecologisch desastreus.
Waardplanten en nectar — ook 's nachts
Nachtvlinders bezoeken bloemen die zich juist in de avond openen of dan extra geur produceren. Deze bloemen hebben vaak witte of lichtgele bloembladen (zichtbaar in schemerlicht) en een diepe bloembuis die past bij de lange roltong van nachtvlinders. In de Nederlandse tuin werken vooral:
- Avondkoekoeksbloem (Silene latifolia) — geurt sterker zodra de zon onder is.
- Kamperfoelie (Lonicera periclymenum) — onmisbaar voor pijlstaartvlinders.
- Geurende stokroos en nachtviolier (Hesperis matronalis).
- Wilde marjolein en wilde reseda — overdag bezocht door dagvlinders, 's nachts door uilvlinders.
Voor de rupsenkant tellen vooral inheemse loofstruiken en lage planten: meidoorn (Crataegus monogyna), sleedoorn (Prunus spinosa), berk (Betula pendula), wilde liguster, brandnetel en gewone smeerwortel.
Microhabitats: niet alle nachtvlinders vliegen
Een aanzienlijk deel van de Nederlandse nachtvlinderdiversiteit komt uit kleine, onopvallende soorten zoals bladrollers, dwergspanners en lichtmotjes. Hun rupsen leven tussen mossen, bladstrooisel, schorsschilfers of in stengelresten. Een tuin die elk najaar volledig wordt opgeruimd, met blower op het terras en alle perken kaal de winter in, verwijdert niet alleen blad maar ook tien- tot honderdduizenden eieren en poppen.
De winterstrategie:
- Laat bladstrooisel liggen onder hagen, struiken en in borderhoeken — minimaal tot eind maart.
- Laat holle stengels van vaste planten staan; knip pas terug als de tweede ronde wilgenkatjes loopt.
- Laat dood hout liggen — een liggend stuk eik of wilg in een schaduwhoek is een reservoir van pop- en overwinteringsplekken.
Wat je deze week kunt doen
Vervang één buitenlamp door een amber-LED met sensor en doof permanente verlichting na 22:00. Plant of zaai twee avondbloeiers (avondkoekoeksbloem, nachtviolier) en laat één hoek van de border deze winter onaangeroerd. Wie wil tellen wat er werkelijk op afkomt: zet een wit laken op met een UV-lamp tijdens een windstille zomeravond — binnen een uur arriveren tien tot vijftig soorten. De Vlinderstichting coördineert de jaarlijkse Nationale Nachtvlindernacht waarmee je je waarnemingen kunt doorgeven en zo bijdraagt aan de monitoring.