Nederland telt volgens EIS Kenniscentrum Insecten ongeveer 340 soorten zweefvliegen. De meeste mensen herkennen ze niet als vliegen maar als kleine wespen of bijen, en dat is precies de bedoeling — zweefvliegen zijn meesters in batesiaanse mimicry: ze imiteren stekende insecten zonder zelf te kunnen steken. Deze familie (Syrphidae) doet ondertussen twee onmisbare ecologische klussen tegelijk: bestuiving en plaagbeheersing.
Bestuiver met een verschil
Volwassen zweefvliegen leven van nectar en stuifmeel. Anders dan bijen zijn ze niet gespecialiseerd op één plantenfamilie en bezoeken ze juist veel verschillende bloemen — wat ze tot effectieve algemene bestuivers maakt. Onderzoek van de Universiteit van Wageningen heeft laten zien dat in stedelijke moestuinen zweefvliegen verantwoordelijk zijn voor 30 tot 60% van het bestuivingswerk bij gewassen als wortel, ui, prei, koolzaad en koriander.
Hun roltong is korter dan die van bijen, dus ze geven de voorkeur aan open, schotelvormige bloemen: schermbloemigen (peen, fluitenkruid, dille, venkel, zevenblad), composieten (madeliefje, gewone goudroede, paardenbloem, bertram), en kruisbloemigen (judaspenning, raket, mosterd). Een tuin met dichte tubevormige bloemen alleen — fuchsia, salvia, vingerhoedskruid — heeft weinig zweefvliegen.
De larve: een bladluiseter die niet ophoudt
De grootste tuinwaarde zit in de larven. Veel soorten — vooral van het geslacht Syrphus, Episyrphus (de bekende pyjama-zweefvlieg) en Eupeodes — leggen hun eitjes direct in een bladluiskolonie. De larve die uitkomt is een blinde, pootloze made die binnen drie weken tot wel 800 bladluizen kan opeten — meer dan een lieveheersbeestje.
Dit is geen marketing-verhaal: de Nederlandse fruitsector zet sinds jaren actief zweefvliegen in als biocontrol. Voor een privétuin is de implicatie eenvoudiger: een tuin waar zweefvliegen zich voortplanten heeft vrijwel nooit een uit de hand lopende bladluisexplosie. Andersom: wie elk voorjaar als de eerste bladluizen verschijnen meteen spuit, doodt ook de eitjes en larven en zorgt voor een vicieuze cyclus.
Larvale habitats — gevarieerder dan je denkt
De larven van zweefvliegen zitten lang niet allemaal op bladluizen. Naar habitat onderscheiden we vier types:
- Bladluiseters: leven in bladluiskolonies, tot 800 prooien per larve. Aphidofage soorten — denk Episyrphus balteatus, Syrphus ribesii.
- Houtmolm-eters: leven in rottend hout, holle bomen of compost. Soorten als de blinde bij (Eristalis tenax) en wespvlieg (Syrphus) — onmisbaar in oudere tuinen met dood hout.
- Aquatische 'rat-tailed maggots': leven in zuurstofarm water — kleine plassen, modderpoelen, oude regentonresten — en ademen door een lange snorkel.
- Plantbewoners: enkele soorten leven in stengels of wortels van bepaalde planten.
Een tuin die alle vier deze habitats combineert — bloeiende schermbloemigen, dood hout, een ondiepe waterplek, ongesnoeide stengels — bedient een groot deel van het Nederlandse zweefvliegenpalet.
Van maart tot oktober — bloeiplan voor zweefvliegen
Anders dan bijen zijn zweefvliegen vaak nog actief bij koeler weer en kunnen ze al vroeg in maart vliegen. Een effectief bloeiplan:
- Maart-april: speenkruid (Ficaria verna), klein hoefblad (Tussilago farfara), bosanemoon (Anemone nemorosa), boswilg (Salix caprea).
- Mei-juni: fluitenkruid (Anthriscus sylvestris), look-zonder-look (Alliaria petiolata), gewone smeerwortel (Symphytum officinale), echte koekoeksbloem (Lychnis flos-cuculi).
- Juli-augustus: bertram (Achillea ptarmica), wilde peen (Daucus carota), gewone berenklauw (Heracleum sphondylium), boerenwormkruid (Tanacetum vulgare).
- September-oktober: gewone goudroede (Solidago virgaurea), klimop (Hedera helix), herfstaster (Symphyotrichum).
Wat je deze week kunt doen
Vervang één leeg perkje door een mengsel van inheemse schermbloemigen — wilde peen, dille, fluitenkruid en venkel groeien op vrijwel elke grond. Spaar het volgende uur niet één bladluis en koop dit jaar geen enkel insectenmiddel. Laat een blok onbehandeld hardhout in een schaduwhoek liggen voor de houtmolm-larven. Wie zweefvliegen in beeld wil brengen kan meedoen aan het Nationaal Zweefvliegenproject van EIS — een laagdrempelige citizen-science-actie waarbij je foto's via Waarneming.nl indient.