Weinig insecten zijn zo indrukwekkend als libellen. Ze vliegen met snelheden tot vijftig kilometer per uur, kunnen stilhangen in de lucht, achteruit vliegen, en vangen hun prooi in volle vlucht met een vangstpercentage dat ver boven dat van welk roofzoogdier dan ook ligt. En ze doen het allemaal in je tuin, als je ze de kans geeft.
In Nederland komen zo'n zeventig soorten libellen en waterjuffers voor. Het verschil? Libellen (onderorde Anisoptera) zijn groter, robuster, en houden hun vleugels in rust gespreid. Waterjuffers (onderorde Zygoptera) zijn slanker, eleganter, en vouwen hun vleugels langs het lichaam. Beide groepen brengen hun larvenstadium in water door — en dat is de sleutel tot het aantrekken ervan.
Water: de niet-onderhandelbare basis
Zonder water geen libellen. Ze leggen hun eieren in of vlakbij water, en de larven — nimfen genoemd — leven één tot vier jaar onder water voordat ze als vliegend insect tevoorschijn komen. Die larvefase stelt eisen aan je vijver.
Minimale afmetingen
Een serieuze libellenvijver is minimaal twee bij drie meter en vijftig tot tachtig centimeter diep. Kleiner kan — waterjuffers paaien soms zelfs in een flinke mortelkuip — maar voor een diverse libellenpopulatie heb je volume nodig. Meer water betekent stabielere temperatuur, meer zuurstof en meer ruimte voor verschillende microhabitats.
Inrichting die werkt
- Variatie in diepte: ondiepe randzone (tien tot twintig centimeter), middeldiepe zone (dertig tot vijftig centimeter) en een diep deel (zestig tot tachtig centimeter). Elke zone trekt andere soorten aan.
- Waterplanten in lagen: onderwaterplanten (waterpest, hoornblad) produceren zuurstof en bieden schuilplaatsen voor nimfen. Drijfplanten (gele plomp, waterlelie) bieden rustplaatsen. Moerasplanten (lisdodde, gele lis, watermunt) langs de rand zijn essentieel als uitklimplaats voor uitsluipende larven.
- Flauw aflopende oevers: ook hier geldt dit. Niet alleen voor amfibieën, maar ook omdat libellennimfen via de oeverzone uit het water kruipen voor hun laatste vervelling.
- Verticale structuren in het water: stengels van riet, lisdodde of waterweegbree zijn uitsluipplaatsen. De nimf kruipt langs de stengel omhoog, het pantser barst open, en de libel ontvouwt zich — een spectakel dat je met eigen ogen kunt zien als je in mei en juni 's ochtends vroeg bij je vijver bent.
Geen vis!
Dit punt komt terug bij elk wateronderwerp en dat is niet voor niets. Vis eet libellennimfen. Een vijver met goudvissen of karpers is voor libellen grotendeels onbruikbaar als voortplantingshabitat. Vis eruit, of een aparte visloze vijver aanleggen.
Soorten die je kunt verwachten
In een goed ingerichte tuinvijver kun je na een paar jaar de volgende soorten tegenkomen:
- Azuurwaterjuffer (Coenagrion puella) — hemelsblauw, overal algemeen, vaak de eerste bewoner van een nieuwe vijver.
- Lantaarntje (Ischnura elegans) — klein, zwart met een blauw lantaarntje op het achterlijf. Zeer tolerant qua watertype.
- Grote keizerlibel (Anax imperator) — indrukwekkend grote libel met blauw achterlijf. Patrouilleert onvermoeibaar boven de vijver.
- Gewone oeverlibel (Orthetrum cancellatum) — volwassen mannetjes zijn blauwgrijs bestoven. Zit graag op stenen en kale grond aan de waterkant.
- Bloedrode heidelibel (Sympetrum sanguineum) — mannetjes zijn diep donkerrood. Verschijnt in de zomer.
- Platbuik (Libellula depressa) — breed, plat achterlijf, blauw bestoven bij mannetjes. Een van de eerste echte libellen die nieuwe vijvers koloniseert.
De omgeving rond de vijver
Libellen leven niet alleen op het water. Volwassen dieren jagen boven graslanden, langs bosranden en in tuinen. Ze hebben zonbeschenen plekken nodig om op te warmen — een platte steen, een paal of een kale tak aan de zuidkant van de vijver wordt een favoriet zitpunt.
Hoge kruiden en grassen rondom de vijver bieden jachtgebied en schuilplaats. Een weelderige vijveroever met kattenstaart, moerasandoorn en koninginnekruid is productiever dan een strakke rand van keien of tegels.
Onderhoud van de vijver
Een libellenvijver vraagt terughoudend beheer:
- Verwijder woekerende waterplanten deels in de nazomer, maar laat altijd minstens de helft intact.
- Leg verwijderde planten een dag op de rand, zodat waterdieren terug het water in kunnen kruipen.
- Ruim bladval in de herfst grotendeels op — te veel organisch materiaal leidt tot zuurstoftekort.
- Schoon de vijver nooit helemaal in één keer. Doe het in fasen over twee jaar, zodat er altijd een ongestoord deel is.
Geduld loont
Waterjuffers vinden een nieuwe vijver vaak binnen het eerste seizoen. Grotere libellensoorten hebben een wat langere larvale ontwikkeling en het kan twee tot drie jaar duren voordat je uitsluipende exemplaren bij je vijver vindt. Dat wachten is onderdeel van het plezier — elke nieuwe soort voelt als een cadeau.
En als je dan op een warme julimorgen bij je vijver zit en een keizerlibel ziet patrouilleren, met dat metallic blauwe achterlijf glanzend in de zon, dan weet je: dit is het waard. Dit is waarom je die vijver hebt gegraven.