Op een warme zomeravond in juni zat ik op mijn terras toen er iets langs mijn hoofd zoefde — niet het bekende gonzende geluid van een mug, maar iets groters, zachter. Een pijlstaart, bleek later, die als een kolibrie voor de kamperfoelie hing te drinken. Dat moment veranderde hoe ik naar mijn tuin keek na zonsondergang.
We besteden veel aandacht aan dagvlinders. Logisch, want ze zijn prachtig en goed zichtbaar. Maar de nacht brengt een hele andere wereld van gevleugelde bezoekers, en die verdienen minstens zoveel waardering. In Nederland leven ruim tweeduizend soorten nachtvlinders, tegenover slechts zo'n vijftig soorten dagvlinders. De nachtploeg is dus aanzienlijk groter — en minstens zo belangrijk.
Wat doen nachtvlinders eigenlijk?
Nachtvlinders zijn bestuivers. Niet alle soorten, maar een flink deel bezoekt bloemen voor nectar, en neemt daarbij stuifmeel mee van plant naar plant. Recente studies in het Verenigd Koninkrijk (onder andere van onderzoekers aan University College London, gepubliceerd in 2020) lieten zien dat nachtvlinders een breder netwerk van plantensoorten bezoeken dan dagactieve bestuivers. Ze zijn dus geen vervanging voor bijen en dagvlinders, maar een aanvulling die het bestuivingsnetwerk robuuster maakt.
Daarnaast zijn nachtvlinders een cruciale voedselbron. Vleermuizen leven er grotendeels van. Veel vogelsoorten — denk aan de nachtegaal, maar ook mezen en roodborstjes — voeren rupsen van nachtvlinders aan hun jongen. Eén koolmezenpaar heeft naar schatting zes- tot negenduizend rupsen nodig om een nest jongen groot te brengen. Een groot deel daarvan komt van nachtvlindersoorten.
Welke soorten kun je tegenkomen?
Je hoeft geen specialist te zijn om nachtvlinders te herkennen. Een paar opvallende groepen die je waarschijnlijk al in je tuin hebt:
- Pijlstaarten (familie Sphingidae) — grote, krachtige vliegers. De Deilephila elpenor (groot avondrood) is roze-groen en spectaculair. De kolibrievlinder (Macroglossum stellatarum) is technisch een nachtvlinder maar vliegt overdag.
- Uilen (familie Noctuidae) — de grootste nachtvlinderfamilie. Vaak bruinig en onopvallend, maar ecologisch enorm belangrijk. De huismoeder (Noctua pronuba) is een van de meest voorkomende soorten in tuinen.
- Spanners (familie Geometridae) — herkenbaar aan hun slanke bouw en de typische houding met gespreide vleugels. De buxusmot is helaas de bekendste, maar er zijn honderden mooiere soorten.
- Beervlinders (familie Erebidae) — waaronder de prachtige Spaanse vlag (Euplagia quadripunctaria), die overigens ook overdag vliegt.
Je tuin nachtvlindervriendelijk maken
Nachtbloeiende en avondgeurende planten
De sleutel zit in planten die 's avonds nectar produceren of dan pas gaan geuren. De meest effectieve keuzes:
- Kamperfoelie (Lonicera periclymenum) — de wilde soort geurt 's avonds het sterkst en is een magneet voor pijlstaarten.
- Nachtsilene (Silene noctiflora) — opent haar bloemen bij schemering. Een onbekende maar fantastische tuinplant.
- Teunisbloem (Oenothera biennis) — de gele bloemen openen zich letterlijk voor je ogen in de avonduren. Een spektakel op zich.
- Nicotiana (sierTabak) — de soorten N. sylvestris en N. alata geuren overweldigend mooi na zonsondergang.
- Nachtviolier (Hesperis matronalis) — de naam zegt het al. Heerlijke geur in de avond.
Waardplanten voor rupsen
Nectar is maar de helft van het verhaal. Nachtvlinders hebben waardplanten nodig voor hun rupsen. En die zijn vaak heel anders dan de nectarplanten. Laat brandnetels staan in een hoek — veel nachtvlinderrupsen leven erop. Wilg, populier, eik en berk zijn waardplanten voor tientallen soorten. Grassen zijn belangrijk voor grasuilen. Zelfs muurpeper en vetplanten herbergen specifieke soorten.
Verlichting: minder is meer
Hier wordt het pijnlijk. Kunstlicht is een van de grootste bedreigingen voor nachtvlinders. Ze worden aangetrokken door lampen, raken gedesoriënteerd, putten zich uit en worden makkelijke prooi. Wat je kunt doen:
- Gebruik warm wit licht (onder 2700K) in plaats van koud wit of blauw licht. LED-lampen met hoge kleurtemperatuur trekken veel meer insecten aan.
- Gebruik bewegingssensoren in plaats van permanente buitenverlichting.
- Richt lampen naar beneden, niet naar boven of horizontaal.
- Overweeg of je die sfeerverlichting in de tuin echt nodig hebt. Duisternis is een ecologische luxe geworden.
Nachtvlinders observeren
Een simpele manier om nachtvlinders te bekijken: hang een wit laken op aan een waslijn en schijn er met een UV-lamp of een sterke witte lamp op. Binnen een uur heb je tientallen soorten op bezoek. Het is verslavend — echt waar. Vlinderstichting Nederland heeft een uitstekende app (Nachtvlinder Melder) waarmee je soorten kunt determineren.
Je kunt ook 's avonds met een zaklamp langzaam langs je bloeiende planten lopen. Vooral kamperfoelie en buddleja leveren verrassende waarnemingen op.
Het grotere plaatje
De afname van nachtvlinders in Europa is fors. In Nederland laat het Landelijk Meetnet Vlinders zien dat veel soorten achteruitgaan — niet alleen zeldzame, maar ook gewone tuinsoorten. Lichtvervuiling, pesticidengebruik en het verdwijnen van wilde hoekjes spelen allemaal een rol. Een tuin die 's nachts donker mag zijn en waar een paar bosjes brandnetel en wilg staan, maakt werkelijk verschil.
En eerlijk gezegd: er gaat een hele wereld voor je open als je de nacht in je tuin serieus neemt. Die pijlstaart bij de kamperfoelie was voor mij het begin. Misschien is dit artikel dat voor jou.