Op een warme zomeravond zag ik ze voor het eerst: snelle, grillige schaduwen die over mijn tuin scheerden. Vleermuizen. Binnen tien minuten hadden ze tientallen muggen uit de lucht geplukt. Sindsdien doe ik er alles aan om ze terug te laten komen — en dat is minder ingewikkeld dan je denkt.
Waarom vleermuizen onmisbaar zijn
Nederland telt achttien soorten vleermuizen en ze staan allemaal op de lijst van beschermde diersoorten. Een gewone dwergvleermuis (Pipistrellus pipistrellus) vangt per nacht tot drieduizend muggen en andere kleine insecten. De laatvlieger (Eptesicus serotinus) pakt grotere prooien aan, waaronder kevers en nachtvlinders. Zonder vleermuizen zou de insectenpopulatie in tuinen en steden merkbaar toenemen.
Vleermuizen zijn bovendien indicatoren van een gezond ecosysteem. Waar vleermuizen jagen, is het insectenleven divers en de waterhuishouding meestal in orde. Hun aanwezigheid vertelt je dus iets over de kwaliteit van je directe omgeving.
Vleermuiskasten: wat werkt en wat niet
Niet elke vleermuiskast trekt bewoners aan. De meest gemaakte fout: een kast ophangen op een koude noordmuur. Vleermuizen zijn warmteminnend. Hang kasten op het zuiden, zuidoosten of zuidwesten, op minimaal drie tot vier meter hoogte, vrij van obstakels zodat de dieren ongehinderd kunnen aan- en afvliegen.
Kies voor onbehandeld, ruw hout — geen geïmpregneerd of gelakt materiaal. De binnenwand moet groeven of inkepingen hebben zodat de vleermuizen grip hebben. Gangbare typen:
- Platte kasten (spalten): geschikt voor dwergvleermuizen, slechts 2-3 cm breed van binnen, simuleren een kier achter boomschors.
- Ruimere nestkasten: voor soorten als de Myotis-groep, met een grotere binnenruimte voor kraamkolonies.
- Inbouwstenen: gemetseld in de gevel, onzichtbaar en zeer duurzaam.
Hang bij voorkeur meerdere kasten op verschillende plekken. Vleermuizen wisselen regelmatig van verblijfplaats, afhankelijk van temperatuur en seizoen. Het kan een tot drie jaar duren voordat een kast wordt ontdekt — geduld is essentieel.
Planten die vleermuizen indirect aantrekken
Vleermuizen eten geen planten, maar de insecten die op avond- en nachtbloeiende gewassen afkomen zijn een magneet. Plant nachtelijke nectarbronnen om je tuin tot een jagersparadijs te maken:
- Welriekende nachtviolier (Hesperis matronalis): bloeit van mei tot juli, trekt nachtvlinders aan die op hun beurt vleermuizen lokken.
- Wilde kamperfoelie (Lonicera periclymenum): de zoete avondgeur is onweerstaanbaar voor pijlstaarten en andere grote motten.
- Teunisbloem (Oenothera biennis): opent haar bloemen bij schemering, een klassieke nachtvlinderplant.
- Nicotiana (siertabak): de witte varianten zijn 's avonds goed zichtbaar en sterk geurend.
Combineer deze planten met een waterpartij. Vleermuizen drinken tijdens het vliegen door laag over wateroppervlakken te scheren. Zelfs een ondiepe schaal van een meter doorsnee kan al helpen, mits het water schoon blijft.
Verlichting: de grootste vijand
Kunstlicht is een van de grootste bedreigingen voor vleermuizen. Veel soorten mijden verlichte gebieden volledig. Sommige soorten, zoals de gewone dwergvleermuis, jagen juist rond lantaarns op de insecten die daar samenkomen — maar dat is eerder een noodoplossing dan een gezonde situatie.
Wil je vleermuizen serieus helpen, dan is verduistering je sterkste troef. Vervang felle buitenverlichting door bewegingssensoren. Kies voor warm wit licht (onder 2700 Kelvin) als verlichting echt nodig is, en richt lampen naar beneden in plaats van omhoog. Schakel tuinverlichting uit na 23:00 uur.
Vleermuisgedrag door het jaar heen
In maart en april komen vleermuizen uit hun winterslaap. Ze zijn dan uitgehongerd en beginnen direct met jagen zodra de temperatuur boven de 8°C komt. Van mei tot augustus vormen vrouwtjes kraamkolonies waar ze hun jongen grootbrengen — één jong per jaar bij de meeste soorten. In september en oktober is het paartijd: mannetjes bezetten baltsplekken en roepen met ultrasone geluiden. Vanaf november zoeken ze winterverblijven op met een stabiele temperatuur en hoge luchtvochtigheid.
Wie in de zomer 's avonds rustig in de tuin zit, kan met een batdetector (al verkrijgbaar vanaf dertig euro) de ultrasone roepen hoorbaar maken. Elke soort heeft een herkenbaar geluidspatroon — een fascinerend beginpunt voor citizen science.
Praktisch: aan de slag
Begin klein. Hang twee vleermuiskasten op, plant een teunisbloem of nachtviolier, en dim je buitenverlichting. Registreer je waarnemingen op waarneming.nl — vleermuisonderzoekers zijn afhankelijk van dit soort data. En onthoud: vleermuizen zijn trouwe gasten. Als ze je tuin eenmaal hebben gevonden, komen ze seizoen na seizoen terug.